Passief

Actief en passief

actiefDe man slaat de hond
passiefDe hond wordt door de man geslagen

De verschillen tussen een actieve en een passieve zin zijn:
-de passieve constructie heeft een extra hulpwerkwoord ("worden", "zijn" of "krijgen")
-in de actieve constructie is de agens het subject, in de passieve constructie niet. In de passieve constructie ie er agreement tussen het werkwoord en een ander zinsdeel dan de agens.
-in de actieve constructie is de agens het subject, in de passieve constructie niet. De passieve constructie heeft een optionele "door"-bepaling.
-in de actieve constructie is de agens het subject, in de passieve constructie niet. De passieve constructie heeft een voltooid deelwoord.


Pseudo-passief

Een voorbeeld van een pseudo-passief is: "Hij kreeg de prijs door de jury uitgereikt". Voor deze zin gelden alle bovenstaande kenmerken van het passief. Het enige verschil is, dat niet het object maar het meewerkend voorwerp ("hij") agreement met het werkwoord vertoont.


Ergatief

Bij een ergatief neemt een onverwachte thematische functie de subjectsplaats in. Dit kan gebeuren bij ervaringswerkwoorden en bij veranderingswerkwoorden.

Een voorbeeld van een ervaringswerkwoord is "ergeren":
[1a] actiefiets ergert mij
[1b] ergatiefik erger mij aan iets
Hierbij neemt in de ergatief de experiencer "ik" onverwachts de subjectsplaats in. "Iets" is het object. In deze zin is geen agens aanwezig.

Voorbeeld van veranderingswerkwoorden zijn "luiden", "drogen", "smelten", "koken":
[2a] actiefiemand luidt de klok
[2b] ergatiefde klok luidt
[3a] actiefiemand droogt de was
[3b] ergatiefde was droogt
[4a] actiefiemand smelt het ijs
[4b] ergatiefhet ijs smelt
[5a] actiefiemand kookt het water
[5b] ergatiefde water kookt
Hierbij neemt in de ergatief het object ("de klok", "de was", "het ijs" en "het water") onverwachts de subjectsplaats in. In de zinnen is geen agens aanwezig.

De laatste ergatief-constructie is:
actiefiemand leest een boek
ergatiefdat boek leest lekker

actiefje ligt lekker in dit bed
ergatiefdit bed ligt lekker
Deze twee ergatief-constructies lijken sterk op het passief, maar voldoen niet aan alle passief-kenmerken.

Al met al blijken alle bovengenoemde kenmerken van het passief een min of meer 'toevallige verzameling' te zijn: uit bovenstaande voorbeeldzinnen blijkt dat er ook andere hulpwerkwoorden dan "worden", "zijn" of "krijgen" kunnen voorkomen, dat de 'door'-bepaling optioneel is, dat het voltooid deelwoord niet verplicht is en dat de agreement op allerlei manieren kan voorkomen. Omdat de kenmerken min of meer toevallig zijn, is er in Casus niet één vaste regel voor de behandeling van de passief. Er zijn meerdere regels nodig om alle mogelijk voorkomens te kunnen behandelen.

Hoe gaat Casus te werk?
1.Vervanging de SE-knoop door een CP- en een IP-knoop
2.Reconstructie van het werkwoord onder CL
3.Opzoeken van het semantische frame
4.Regelen van de onderwerp-persoonsvorm-agreement: de features van het spoor van de PV onder CL worden gekopieerd naar de eerste NP uit het semantische frame

Bijvoorbeeld:
structuur zin21
In passieve zinnen, zoals in bovenstaande illustratie, gaat het mis bij stap 4: in passieve zinnen is de eerste NP, waar de features heen worden gekopieerd, uit het semantische frame niet de externe-theta-rol. In het geval van passieve zinnen moet het semantische frame anders zijn:
structuur zin23 Bij dit semantische frame worden de agreementfeatures naar NP<object> gekopieerd. Vervolgens wordt de externe-theta-rol uitgedeeld aan "de hond", mits de featurebundels compatible zijn. De featurebundel van NP<object> uit het semantische frame versmelt met de featurebundel van "de hond".
Vervolgens moet in de zin gezocht worden naar een NP die de agens-rol kan vervullen. In deze zin is er daar geen NP meer voor over: "door de man" is een PP. Daarom moet in het semantische frame nog een verandering aangebracht worden.

structuur zin24 Voordat de agreement behandeld wordt, moet het semantische frame aangepast worden. De aanpassing van het semantische frame in het geval van passieve zinnen wordt getriggerd door het feature <passief>. Op basis van de volgende voorwaarden wordt bepaald wanneer een zin passief is:
-er moet een vorm van het werkwoord "worden" in de zin staan
-er moet een voltooid deelwoord in de zin staan
-er mag niks tussen het spoor van "worden" en het voltooid deelwoord staan

Als aan bovenstaande voorwaarden voldaan is, wordt het feature <passief> op de SF-knoop gezet en het semantische frame wordt aangepast.